Bất Dung Nạp Lactose Là Gì? Nguyên Nhân Và Cách Khắc Phục

Đăng bởi: Việt Nam Morinaga

Bất dung nạp lactose là một rối loạn tiêu hóa phổ biến, xảy ra khi cơ thể không sản xuất đủ enzyme lactase để phân giải đường lactose trong sữa và các chế phẩm từ sữa. Hệ quả là sau khi tiêu thụ các sản phẩm này, người mắc thường gặp các triệu chứng như đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy hoặc buồn nôn. Vậy nguyên nhân nào dẫn đến căn bệnh này? Làm sao để nhận biết sớm và khắc phục hiệu quả? Cùng Morinaga tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

1. Tìm hiểu về bất dung nạp lactose

Bất dung nạp lactose hay Không dung nạp lactose (tiếng Anh: lactose intolerance) là tình trạng cơ thể không thể tiêu hóa hoàn toàn đường lactose – một loại đường có trong sữa và các sản phẩm từ sữa.

Tình trạng này còn được gọi là kém hấp thu đường sữa. Nó gây ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống nếu không được kiểm soát hợp lý.

Không dung nạp lactose là tình trạng cơ thể không thể tiêu hóa đường lactose

Không dung nạp lactose không lây lan từ người này sang người khác mà liên quan đến khả năng tiêu hóa và mang tính cá nhân.

>>> THAM KHẢO NGAY:

Lập Kế Hoạch Ăn Uống Lành Mạnh: 4 Bước Giúp Sống Khỏe
Chế Độ Ăn Cho Người Gầy: Bí Quyết Giúp Tăng Cơ, Cải Thiện Vóc Dáng Hiệu Quả
Suy Dinh Dưỡng: Nguyên Nhân, Dấu Hiệu Và Cách Khắc Phục

2. Nguyên nhân gây bất dung nạp lactose

Việc hiểu rõ nguyên nhân gây bệnh bất dung nạp lactose sẽ giúp bạn dễ dàng xác định nguy cơ và có hướng điều chỉnh chế độ ăn uống, sinh hoạt phù hợp. Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến dẫn đến tình trạng này:

2.1. Nguyên nhân không dung nạp lactose bẩm sinh

Không dung nạp lactose bẩm sinh là một tình trạng hiếm gặp, xảy ra khi trẻ sinh ra đã thiếu hoàn toàn men lactase – enzyme cần thiết để tiêu hóa đường lactose trong sữa. Đây là một rối loạn di truyền theo cơ chế gen lặn, tức là cả cha và mẹ đều mang gen lỗi và truyền sang con, khiến trẻ mắc phải khiếm khuyết bẩm sinh này. Ngoài ra, trẻ sinh non cũng có nguy cơ không dung nạp lactose do hệ tiêu hóa chưa phát triển đầy đủ và không sản xuất đủ lượng enzyme lactase cần thiết.

Không dung nạp lactose bẩm sinh là một tình trạng xảy ra khi trẻ sinh ra đã thiếu hoàn toàn enzyme lactase

2.2. Nguyên nhân không dung nạp lactose nguyên phát

Đây là dạng phổ biến nhất của bệnh bất dung nạp lactose. Người mắc bệnh này thường được sinh ra với khả năng sản xuất lactase bình thường. Tuy nhiên, khi lớn lên và bắt đầu thay thế sữa bằng các loại thực phẩm khác, hoạt động sản xuất lactase dần suy giảm. Ban đầu, lượng men lactase vẫn đủ để tiêu hóa lượng sữa trong khẩu phần ăn thông thường. Nhưng theo thời gian, việc thiếu hụt lactase trở nên rõ rệt hơn, khiến cơ thể không thể dung nạp các sản phẩm từ sữa.

Bất dung nạp lactose nguyên phát có yếu tố di truyền rõ ràng, và xuất hiện phổ biến ở người gốc châu Phi, châu Á, Tây Ban Nha, Nam Âu và Địa Trung Hải. Khi trưởng thành, những người thuộc nhóm dân số này có nguy cơ cao gặp các triệu chứng khó chịu như đầy hơi, đau bụng hoặc tiêu chảy sau khi tiêu thụ thực phẩm chứa lactose.

2.3. Nguyên nhân không dung nạp lactose thứ phát

Bệnh không dung nạp lactose thứ phát xảy ra khi ruột non giảm sản xuất enzyme lactase do bị tổn thương tạm thời. Nguyên nhân có thể đến từ một số bệnh lý, chấn thương hoặc sau phẫu thuật liên quan đến ruột non. Các bệnh thường gặp dẫn đến tình trạng này bao gồm bệnh celiac, viêm ruột Crohn, hoặc tình trạng mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột.

Bệnh bất dung nạp lactose thứ phát xảy ra khi ruột non giảm sản xuất enzyme lactase do bị tổn thương

Khác với các dạng bẩm sinh hay di truyền, không dung nạp lactose thứ phát có thể được cải thiện nếu điều trị hiệu quả nguyên nhân gây tổn thương ruột non. Khi lớp niêm mạc ruột được phục hồi, khả năng sản xuất lactase có thể trở lại bình thường theo thời gian, giúp giảm dần các triệu chứng khó chịu liên quan đến lactose.

>>> THAM KHẢO NGAY:

Thừa Cân Béo Phì Là Gì? Nguyên Nhân Và Cách Phòng Tránh
10+ Cách Tăng Cường Sức Đề Kháng Cho Cơ Thể Khỏe Mạnh Từ Bên Trong

3. Triệu chứng của bệnh bất dung nạp lactose

Các biểu hiện của bệnh bất dung nạp lactose thường xuất hiện trong khoảng 30 phút đến 2 giờ sau khi tiêu thụ thực phẩm chứa lactose. Những triệu chứng dễ nhận thấy bao gồm:

Tiêu chảy nhiều lần trong ngày, phân lỏng, có nước, mùi chua và sủi bọt;
Buồn nôn, và đôi khi nôn;
Đau bụng quặn thắt, đầy hơi, chướng bụng;
Sôi bụng, trung tiện (xì hơi) thường xuyên;
Hăm đỏ vùng hậu môn, do phân chua gây kích ứng.

4. Yếu tố làm bệnh bất dung nạp lactose trở nên trầm trọng hơn

Bên cạnh nguyên nhân chính là do thiếu hụt enzyme lactase, một số yếu tố dưới đây cũng góp phần khiến bệnh bất dung nạp lactose trở nên trầm trọng hơn như:

Tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chứa lactose: Sữa, kem, phô mai, sữa chua và các sản phẩm từ sữa là nguồn lactose chính. Dùng với lượng lớn trong một lần có thể gây đầy hơi, tiêu chảy, đau bụng rõ rệt hơn.
Tổn thương ruột non: Các bệnh như viêm ruột, celiac, nhiễm trùng đường tiêu hóa, hoặc sau phẫu thuật liên quan đến ruột non có thể làm giảm khả năng sản xuất enzyme lactase, khiến tình trạng trở nên nặng hơn.
Nhiễm trùng đường tiêu hóa cấp tính: Một số trường hợp tiêu chảy cấp do virus hoặc vi khuẩn có thể tạm thời làm giảm hoạt động của lactose, khiến bạn dễ bị bất dung nạp lactose tạm thời.
Tuổi tác: Ở nhiều người, mức enzyme lactase sẽ giảm dần theo tuổi, đặc biệt là sau tuổi dậy thì, làm tăng độ nhạy với lactose.
Tiêu thụ lactose khi bụng đói: Dùng sữa hoặc sản phẩm từ sữa khi đói có thể khiến triệu chứng xảy ra nhanh và dữ dội hơn so với khi dùng cùng thực phẩm khác.
Căng thẳng hoặc stress: Tâm lý căng thẳng có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng tiêu hóa như đầy hơi, đau bụng, rối loạn tiêu hóa — khiến người bệnh cảm nhận rõ hơn tác động của lactose.
Không tuân thủ chế độ ăn phù hợp: Việc không kiểm soát chế độ ăn hoặc không thay thế đúng thực phẩm (dùng nhầm sản phẩm có chứa lactose ẩn như bánh, thuốc…) sẽ khiến triệu chứng kéo dài và nặng thêm.

Người gặp phải các vấn đề về tiêu hoá như viêm ruột, bệnh Celiac sẽ dễ bị bất dung nạp lactose hơn

5. Những đối tượng dễ bị không dung nạp lactose

Trước khi tìm hiểu các phương pháp điều trị và khắc phục bất dung nạp lactose, chúng ta cần quan tâm những ai dễ bị ảnh hưởng bởi rối loạn này. Việc hiểu được các yếu tố nguy cơ giúp chúng ta có cách phòng tránh và phát hiện sớm bệnh, từ đó đưa ra giải pháp phù hợp. Sau đây là những yếu tố làm tăng nguy cơ không dung nạp lactose:

Tuổi tác: Không dung nạp lactose thường bắt đầu xuất hiện khi trưởng thành (đặc biệt người không có thói quen sử dụng sữa) và ít gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ hơn.
Chủng tộc: Tình trạng này phổ biến hơn ở những người có nguồn gốc châu Phi, châu Á, Tây Ban Nha và Mỹ gốc Ấn Độ.
Trẻ sinh non: Trẻ sinh trước kỳ hạn có thể thiếu enzyme lactase do hệ tiêu hóa chưa phát triển đầy đủ. Enzyme lactase thường sản xuất trong ba tháng cuối của thai kỳ.
Bệnh lý liên quan đến ruột non: Các bệnh lý ảnh hưởng đến ruột non, như loạn khuẩn, bệnh Celiac và bệnh Crohn, có thể làm giảm khả năng sản xuất lactase và dẫn đến không dung nạp lactose.
Điều trị ung thư: Những người đã trải qua xạ trị hoặc hóa trị vùng bụng có thể gây ra không dung nạp lactose do tác động của các phương pháp điều trị này lên hệ tiêu hóa.

6. Cách khắc phục bất dung nạp lactose

Mặc dù bất dung nạp lactose có thể gây ra nhiều phiền toái trong sinh hoạt hàng ngày, nhưng tin vui là bạn hoàn toàn có thể kiểm soát và giảm nhẹ các triệu chứng bằng những điều chỉnh dưới đây:

6.1. Phương thức xác định bất dung nạp lactose

Xác định không dung nạp lactose thường bắt đầu từ việc đánh giá triệu chứng lâm sàng và phản ứng của người bệnh khi giảm hoặc loại bỏ thực phẩm chứa sữa khỏi chế độ ăn. Để xác nhận chẩn đoán, bác sĩ có thể chỉ định một hoặc nhiều xét nghiệm sau đây:

Xét nghiệm dung nạp lactose: Người bệnh sẽ uống một dung dịch chứa lượng lớn lactose, sau đó được lấy mẫu máu trong vòng hai giờ để đo mức đường huyết (glucose). Nếu lượng glucose không tăng đáng kể, điều đó cho thấy lactose không được tiêu hóa và hấp thu đúng cách, là dấu hiệu của không dung nạp lactose.
Xét nghiệm hơi thở hydrogen: Đây là phương pháp phổ biến, đo lượng khí hydrogen trong hơi thở – một chất được vi khuẩn trong đại tràng sinh ra khi lactose không được hấp thụ đi đến ruột già. Người bệnh sẽ thổi vào một thiết bị đo hơi thở sau khi uống dung dịch lactose, sau đó được thu mẫu hơi thở định kỳ trong vài giờ để theo dõi nồng độ hydrogen. Nồng độ tăng cao cho thấy sự kém hấp thụ lactose trong ruột non.
Xét nghiệm độ axit trong phân: Dành cho trẻ nhỏ không thể thực hiện được các xét nghiệm trên. Lactose không được tiêu hóa sẽ lên men trong ruột và tạo ra axit lactic cùng các axit béo khác, khiến phân có độ axit cao hơn bình thường. Việc đo độ axit trong phân giúp phát hiện không dung nạp lactose ở trẻ.

Xét nghiệm dung nạp lactose là phương thức chẩn đoán bất dung nạp lactose phổ biến

6.2. Cách chữa trị không dung nạp lactose

Hiện chưa có phương pháp nào giúp cơ thể tăng cường sản xuất enzyme lactase một cách tự nhiên. Tuy nhiên, người bị bất dung nạp lactose vẫn có thể kiểm soát triệu chứng và sống khỏe mạnh bằng một số cách sau:

6.2.1. Duy trì chế độ dinh dưỡng tốt

Ngay cả khi phải hạn chế sữa, người bệnh vẫn có thể bổ sung canxi từ nhiều nguồn thực phẩm khác. Một số thực phẩm giàu canxi có thể kể đến như:

Sữa không chứa lactose (free lactose): là sữa được thêm men lactase hoặc lọc bỏ lactose
Sữa lên men lactic: sữa chua, sữa chua uống
Phô mai: quá trình lên men đã làm giảm đáng kể lượng lactose có trong sữa
Thực phẩm bổ sung canxi: bánh mỳ, bánh quy, thức uống dinh dưỡng
Cá hồi
Trứng
Rau chân vịt (spinach)
Súp lơ xanh
Vừng (mè)

Tăng cường các thực phẩm giàu canxi sẽ giúp người bị bất dung nạp lactose duy trì chế độ dinh dưỡng tốt

Bên cạnh đó, vitamin D cũng rất quan trọng để cơ thể hấp thụ canxi hiệu quả. Người bệnh có thể tăng cường vitamin D qua các thực phẩm như trứng, gan, sữa chua hoặc thông qua việc phơi nắng mỗi ngày.

Để đảm bảo cơ thể luôn được cung cấp đủ canxi và vitamin D, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ về việc sử dụng thêm các loại thực phẩm bổ sung khi cần thiết.

6.2.2. Hạn chế các sản phẩm sữa

Phần lớn người bất dung nạp lactose vẫn có thể sử dụng một số sản phẩm từ sữa mà không gặp triệu chứng khó chịu. Việc đưa sữa vào khẩu phần ăn một cách từ từ giúp cơ thể thích nghi và nâng cao khả năng dung nạp. Thậm chí, một số người thấy dễ chịu hơn khi dùng các sản phẩm sữa nguyên kem như sữa tươi nguyên chất hoặc phô mai béo, so với các loại sữa đã tách béo.

Dưới đây là một số gợi ý giúp hạn chế triệu chứng bệnh không dung nạp lactose thông qua điều chỉnh chế độ ăn:

Hạn chế sữa và các sản phẩm từ sữa: Tránh tiêu thụ lượng lớn sữa hoặc các chế phẩm sữa mỗi lần.
Chia nhỏ khẩu phần: Uống một lượng nhỏ sữa (khoảng 100 ml) mỗi lần giúp hạn chế rối loạn tiêu hóa.
Kết hợp sữa với thức ăn khác: Việc dùng sữa cùng bữa ăn giúp làm chậm quá trình tiêu hóa, từ đó giảm triệu chứng khó chịu.
Chọn sản phẩm sữa ít lactose: Để tránh các biểu hiện khó chịu do bất dung nạp lactose, bạn nên ưu tiên các sản phẩm sữa không chứa hoặc chứa ít lactose. Các lựa chọn tự nhiên bao gồm phô mai (thường chứa ít lactose và dễ dung nạp) và sữa chua lên men, vì hầu như lactose đã được chuyển hóa thành acid lactic. Bên cạnh đó, hiện nay các siêu thị cũng có sẵn nhiều sản phẩm sữa đã được xử lý tách lactose để người tiêu dùng dễ dàng lựa chọn.
Sử dụng enzyme hỗ trợ tiêu hóa: bổ sung men lactase có thể giúp cơ thể tiêu hóa lactose dễ dàng hơn. Người bệnh có thể dùng viên uống trước bữa ăn hoặc nhỏ giọt men vào sữa. Tuy nhiên, hiệu quả của phương pháp này có thể khác nhau tùy cơ địa từng người.

Người không dung nạp lactose nên hạn chế sữa và các sản phẩm từ sữa có chứa lactose

6.3. Kế hoạch quản lý không dung nạp lactose

Để kiểm soát tốt bất dung nạp lactose, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

Tái khám định kỳ: Việc theo dõi thường xuyên giúp bác sĩ đánh giá diễn tiến của bất dung nạp lactose và điều chỉnh phác đồ điều trị kịp thời nếu cần.
Khai báo đầy đủ các loại thuốc đang sử dụng: Một số loại thuốc, kể cả thuốc kê đơn, không kê đơn hoặc thực phẩm chức năng, có thể chứa lactose. Việc cung cấp thông tin chính xác sẽ giúp bác sĩ lựa chọn phương án điều trị phù hợp hơn.
Đọc kỹ thành phần thực phẩm: Đặc biệt lưu ý đến hàm lượng lactose trong các sản phẩm chế biến từ sữa, để tránh dùng phải thực phẩm có thể gây ra triệu chứng.
Không tự ý ngưng thuốc: Nếu thuốc không mang lại hiệu quả hoặc gây tác dụng phụ, hãy trao đổi với bác sĩ để được điều chỉnh liệu trình điều trị – tuyệt đối không tự ý ngừng sử dụng.
Lưu ý đến trẻ sơ sinh: Nếu bạn mắc chứng không dung nạp lactose, hãy theo dõi dấu hiệu bất thường ở trẻ sau khi bú mẹ, vì trẻ cũng có thể thừa hưởng nguy cơ không dung nạp lactose.

Bất dung nạp lactose không phải là một bệnh nguy hiểm, nhưng có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống nếu không được quản lý đúng cách. Việc nhận biết sớm triệu chứng, điều chỉnh chế độ ăn uống hợp lý và tham khảo ý kiến bác sĩ sẽ giúp bạn kiểm soát tốt vấn đề này. Với sự hiểu biết và chăm sóc đúng cách, người bị bất dung nạp lactose vẫn có thể duy trì một chế độ dinh dưỡng đầy đủ và sống khỏe mạnh mỗi ngày.

Thông tin liên hệ Morinaga Nutritional Foods Việt Nam: