Nguyên nhân gây táo bón ở trẻ có thể đến từ nhiều yếu tố như dinh dưỡng chưa hợp lý, thói quen sinh hoạt thiếu khoa học hay những thay đổi trong quá trình phát triển. Tình trạng này nếu kéo dài không chỉ làm bé khó chịu mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe đường tiêu hóa và sự phát triển toàn diện. Vậy cha mẹ cần làm gì để phòng tránh hiệu quả? Câu trả lời sẽ được Morinaga chia sẻ ngay sau đây.
1. Tìm hiểu chung về táo bón ở trẻ
Táo bón là một trong những vấn đề tiêu hóa phổ biến ở trẻ nhỏ, khiến không ít cha mẹ lo lắng khi thấy con quấy khóc, sợ hãi, lo lắng khi khó đi ngoài. Trước khi tìm hiểu chi tiết nguyên nhân, dấu hiệu và cách phòng tránh, hãy cùng điểm qua những thông tin cơ bản để hiểu rõ hơn về tình trạng táo bón ở trẻ.
1.1. Táo bón là gì?
Táo bón là một trong những vấn đề tiêu hóa thường gặp ở trẻ em. Theo các tiêu chuẩn y khoa (như ROME IV), tình trạng này được xác định khi trẻ có ít nhất 2 trong số các biểu hiện và kéo dài trong ít nhất 1 tháng. Các dấu hiệu nhận biết bao gồm: tần suất ít (dưới 2 lần/tuần), tiền sử nín nhịn hoặc ứ phân, đi ngoài phân cứng gây đau, hoặc khuôn phân có kích thước lớn bất thường. Ở trẻ lớn hơn, tình trạng són phân không tự chủ cũng là một triệu chứng đáng lưu ý.
Táo bón không chỉ gây khó chịu, đau đớn về thể chất mà còn ảnh hưởng không nhỏ đến tâm lý của trẻ và cả gia đình. Dù ban đầu không quá nguy hiểm, nhưng nếu để kéo dài mà không có biện pháp can thiệp, táo bón có thể trở thành dạng mãn tính, gây khó khăn trong việc điều trị. Do đó, việc nhận biết sớm các dấu hiệu, tìm hiểu đúng nguyên nhân gây táo bón và có hướng xử lý kịp thời là vô cùng quan trọng để bảo vệ sức khỏe cho trẻ.
1.2. Nguyên nhân: thực thể và chức năng
Táo bón ở trẻ không chỉ xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất mà có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau. Trong đó, các nguyên nhân thường được chia thành hai nhóm chính: nguyên nhân thực thể – liên quan đến những vấn đề về cấu trúc hoặc bệnh lý, và nguyên nhân chức năng – gắn với thói quen sinh hoạt, dinh dưỡng hay tâm lý.
Về nguyên nhân thực thể:
Đây là nhóm nguyên nhân gây táo bón ở trẻ liên quan đến bất thường về cấu trúc và bệnh lý của các cơ quan như:
- Suy giáp ở trẻ: Khi tuyến giáp hoạt động kém, chức năng nhu động của ruột bị suy giảm đáng kể kèm theo nhiều triệu chứng bất thường khác.
- Bệnh phì đại tràng bẩm sinh (Hirschsprung): Trẻ mắc bệnh lý này thường có cân nặng thấp hơn các bạn cùng lứa. Các triệu chứng điển hình bao gồm nôn trớ và phân có kích thước nhỏ hơn bình thường. Phương pháp điều trị duy nhất là phẫu thuật càng sớm càng tốt để tránh các biến chứng nghiêm trọng như phình đại tràng nhiễm độc, sốc nhiễm khuẩn hay thậm chí thủng ruột.
- Các rối loạn thần kinh: Bao gồm bại não, chậm phát triển trí tuệ hoặc các vấn đề liên quan đến cột sống cũng có thể là nguyên nhân gây táo bón. Những trẻ này thường gặp tình trạng nhu động ruột bất thường và thiếu sự phối hợp trong vận động của hệ tiêu hóa.
Về nguyên nhân chức năng:
Đây là nhóm nguyên nhân gây táo bón ở trẻ phổ biến nhất trong thực tế:
- Ăn không đủ lượng: Một nguyên nhân quan trọng nhưng thường bị bỏ qua. Khi trẻ ăn quá ít, cơ thể không tạo đủ lượng chất thải cần thiết để kích thích nhu động ruột hoạt động đều đặn. Phân sẽ bị tích lũy nhiều ngày mới đủ khối lượng để tạo phản xạ đi ngoài. Nôm na là lượng thức ăn nạp vào không đủ thì đầu ra cũng sẽ không thường xuyên.
- Nhịn đại tiện do tâm lý và môi trường: Trẻ không tự nhiên nhịn đi vệ sinh; hành vi này thường xuất phát từ những rào cản tâm lý hoặc sự không thoải mái với môi trường xung quanh. Việc tìm hiểu nguyên nhân sẽ giúp giải quyết gốc rễ vấn đề:
- Thay đổi môi trường: Khi bắt đầu đi học hoặc chuyển đến nơi ở mới, cảm giác lạ lẫm, không quen thuộc có thể khiến trẻ có xu hướng nhịn đi ngoài cho đến khi về nhà.
- Điều kiện nhà vệ sinh: Nhà vệ sinh ở trường hoặc nơi công cộng không sạch sẽ, kích thước bồn cầu không phù hợp (quá cao, quá to) khiến trẻ cảm thấy không thoải mái và không an toàn.
- Rào cản tâm lý: Trẻ có thể sợ hãi khi phải xin phép cô giáo, ngại ngùng với bạn bè hoặc đơn giản là đang mải chơi và không muốn bị gián đoạn.
- Thay đổi trong chế độ ăn uống: Các giai đoạn chuyển đổi quan trọng như khi trẻ bắt đầu ăn dặm, cai sữa hoặc thay đổi thực đơn hàng ngày là thời điểm hệ tiêu hóa non nớt của trẻ rất dễ bị ảnh hưởng. Tình trạng táo bón thường xảy ra do sự mất cân bằng trong chế độ ăn mới, cụ thể như sau:
- Chế độ ăn ít chất xơ, nhiều đạm: Khi chuyển sang thức ăn đặc, nếu thực đơn của trẻ chứa nhiều tinh bột tinh chế, nhiều thịt nhưng lại thiếu rau xanh và quả chín, lượng chất xơ nạp vào sẽ không đủ. Thiếu chất xơ khiến phân khó tạo thành khuôn, bị khô và di chuyển chậm trong đường ruột.
- Không uống đủ nước: Trẻ vốn đã quen với việc nhận đủ nước từ sữa mẹ hoặc sữa công thức. Khi bắt đầu ăn dặm với các thức ăn đặc hơn, nếu cha mẹ không chủ động cho trẻ uống thêm nước lọc, cơ thể sẽ thiếu nước để làm mềm phân, dẫn đến phân bị khô cứng và khó thải ra ngoài.
- Sử dụng sữa công thức chưa phù hợp: Đôi khi, táo bón không đến từ bản thân loại sữa mà từ cách sử dụng hoặc thành phần chưa phù hợp với cơ địa của trẻ. Một số nguyên nhân phổ biến bao gồm:
- Pha sữa sai tỷ lệ: Đây là lỗi thường gặp. Việc pha sữa đặc hơn so với hướng dẫn của nhà sản xuất (cho nhiều bột hơn lượng nước quy định) khiến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ phải làm việc quá tải, đồng thời cơ thể phải rút nước từ phân để tiêu hóa, làm phân trở nên khô cứng.
- Dùng sữa cao năng lượng không kèm đủ nước: Các loại sữa này có hàm lượng dinh dưỡng đậm đặc. Nếu trẻ uống nhiều trong ngày mà không được bổ sung đủ nước lọc, nguy cơ táo bón sẽ tăng lên đáng kể.
- Thành phần sắt cao: Một số loại sữa công thức được bổ sung hàm lượng sắt cao để phòng ngừa thiếu máu. Tuy nhiên, ở những trẻ có đường ruột nhạy cảm, thành phần này có thể làm giảm nhu động ruột và gây táo bón.
- Uống ít nước: Khi trẻ không uống đủ nước trong ngày, cơ thể sẽ có xu hướng giữ lại nước để ưu tiên cho các hoạt động quan trọng. Để làm điều này, ruột già sẽ tăng cường tái hấp thu nước từ chất thải. Quá trình này trực tiếp khiến phân bị rút hết nước, trở nên khô, cứng, vón cục và do đó khó di chuyển để đào thải ra ngoài.
- Thiếu chất xơ: Trẻ ít ăn rau củ quả sẽ gây thiếu chất xơ làm giảm thể tích phân, giảm nhu động ruột và khiến phân khô cứng, bé khó đi vệ sinh.
1.3. Triệu chứng
Theo tiêu chuẩn Rome IV, trẻ được chẩn đoán táo bón khi có ít nhất 2 trong các triệu chứng sau kéo dài từ 1 tháng trở lên:
- Tần suất đi tiêu dưới 2 lần trong 1 tuần;
- Có tiền sử ứ phân trong ruột;
- Trẻ gặp khó khăn khi đại tiện, thường rên nhẹ và rặn mạnh đến đỏ mặt;
- Kích thước phân lớn, cứng hoặc quá to, khiến trẻ có tâm lý sợ hãi khi đi vệ sinh;
- Tiền sử phân cứng kết hợp với việc gắng rặn gây chảy máu vùng hậu môn;
- Són phân không tự chủ ít nhất 1 lần mỗi tuần.
2. Táo bón có nguy hiểm không?
Táo bón ở trẻ nếu chỉ xảy ra trong thời gian ngắn thường không quá đáng lo ngại. Thế nhưng, khi tình trạng này kéo dài, nó có thể dẫn đến nhiều hệ lụy khó lường cho sức khỏe và sự phát triển của trẻ. Từ những rối loạn tiêu hóa thường gặp cho đến các biến chứng nghiêm trọng hơn, táo bón kéo dài là vấn đề mà cha mẹ tuyệt đối không nên xem nhẹ.
- Tác động tâm lý và hành vi: Trẻ có thể hình thành tâm lý sợ ăn do lo lắng về việc phải đi vệ sinh sau khi ăn. Đồng thời, khi ăn vào nhưng không thể đại tiện, trẻ phải chịu đựng các triệu chứng đau bụng, chướng bụng khó chịu. Cả hai yếu tố này đều khiến trẻ ngại ăn uống.
- Ảnh hưởng đến sự phát triển: Do giảm khẩu phần ăn, trẻ sẽ gặp tình trạng chậm tăng trưởng và phát triển so với các bạn cùng trang lứa.
- Tăng nguy cơ mắc bệnh lý mãn tính: Đối với trẻ mắc hen suyễn, thoát vị bẹn hoặc thoát vị hoành, táo bón lại càng nguy hiểm hơn. Việc phải rặn mạnh khi đi vệ sinh làm tăng áp lực ổ bụng, gia tăng nguy cơ thoát vị ở trẻ có tình trạng bẩm sinh. Với trẻ bị hen, cố gắng đại tiện có thể kích hoạt cơn khó thở cấp tính.
- Tăng nguy cơ bệnh lý tiêu hóa: Táo bón kéo dài làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý như viêm ruột, viêm đại tràng, rối loạn nhu động ruột và các vấn đề tiêu hóa khác.
- Suy kiệt sức khỏe tổng thể: Trẻ bị táo bón lâu ngày dẫn đến thiếu hụt chất dinh dưỡng, cơ thể suy yếu, gầy ốm và thiếu máu. Hơn nữa, phân tích tụ lâu ngày trong đại tràng gây tình trạng nhiễm độc mãn tính cho cơ thể trẻ.
3. Các biến chứng thường gặp khi táo bón kéo dài
- Suy dinh dưỡng: Trẻ bị táo bón kéo dài hoặc tái phát nhiều lần sẽ thường bị đầy bụng, chướng hơi và khó tiêu. Điều này khiến trẻ biếng ăn, chán ăn. Lâu dần, cơ thể không thể hấp thu đầy đủ dưỡng chất thiết yếu cho các hoạt động sinh lý. Kết quả là trẻ ngày càng sụt cân, suy dinh dưỡng và ảnh hưởng cả về thể lực lẫn trí não.
- Ảnh hưởng sức khỏe tâm thần: Do hệ não-ruột có mối liên kết chặt chẽ với nhau, tình trạng táo bón kéo dài sẽ gây ra những rối loạn hệ vi sinh đường ruột ảnh hưởng đến tâm lý và hành vi của trẻ.
- Nứt kẽ hậu môn: Khi bị táo bón, phân khô và cứng hơn khó đẩy ra ngoài, khi cố gắng rặn có thể làm rách, nứt hậu môn, chảy máu và tăng nguy cơ mắc các bệnh lý như trĩ nội, trĩ ngoại.
4. Cách chữa trị táo bón ở trẻ em
Chế độ dinh dưỡng khoa học:
Một chế độ ăn uống cân bằng là nền tảng để phòng ngừa và cải thiện táo bón cho trẻ.
Bổ sung đủ chất xơ: Cha mẹ cần chú trọng bổ sung chất xơ từ rau củ quả tươi vào thực đơn hàng ngày của bé. Nên ưu tiên các loại chất xơ hòa tan có trong các thực phẩm như rau khoai lang, mồng tơi, thanh long, đu đủ, kiwi,… Nếu trẻ khó ăn trái cây trực tiếp, có thể chế biến thành dạng sinh tố để bổ sung đồng thời chất xơ, vitamin và nước.
Uống đủ nước: Đảm bảo trẻ uống đủ lượng nước cần thiết theo nhu cầu cơ thể mỗi ngày để giúp làm mềm phân và giúp phân di chuyển dễ dàng hơn trong đường ruột.
Bổ sung lợi khuẩn hỗ trợ tiêu hóa: Một hệ vi sinh vật đường ruột cân bằng đóng vai trò quan trọng giúp hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru. Bổ sung các thực phẩm giàu lợi khuẩn như sữa chua uống men sống hay sữa chua ăn là một cách tốt để hỗ trợ tiêu hóa nói chung.
Trong nhóm sữa chua ăn, các sản phẩm của Morinaga là một lựa chọn tham khảo, không chỉ hỗ trợ tiêu hóa mà còn cung cấp thêm nhiều dưỡng chất. Cha mẹ cần lưu ý các sản phẩm này chỉ hỗ trợ tiêu hóa nói chung, không có tác dụng trực tiếp làm giảm táo bón.
- Sữa chua không béo ít đường: Đây là lựa chọn phù hợp cho những gia đình quan tâm đến chế độ ăn lành mạnh. Ngoài việc hỗ trợ tiêu hóa chung, sản phẩm cung cấp nguồn đạm và canxi, không chứa chất béo và được bổ sung đến 10 tỷ lợi khuẩn LAC-Shield® giúp tăng cường sức khoẻ hệ miễn dịch.
- Sữa chua Elovi/Profes: Bữa phụ dinh dưỡng, cung cấp năng lượng và có nhiều hương vị đa dạng, đồng thời góp phần hỗ trợ một hệ tiêu hóa khỏe mạnh.
Chế độ vận động cho trẻ:
Trẻ nên được khuyến khích tập luyện và chơi thể thao hằng ngày để kích thích nhu động ruột. Cha mẹ cần hạn chế tình trạng trẻ ngồi lì xem tivi, chơi điện thoại quá nhiều.
Thay đổi hành vi và chăm sóc tinh thần của trẻ:
- Theo dõi và hướng dẫn trẻ có tư thế đúng khi đi đại tiện, tránh tình trạng trẻ lười hoặc ngại đi vệ sinh mỗi ngày;
- Tập cho trẻ thói quen đi đại tiện đều đặn, tốt nhất là 1 lần mỗi ngày vào khung giờ cố định buổi sáng hoặc buổi tối
- Nhắc nhở và giáo dục trẻ không nên nhịn đại tiện khi có nhu cầu.
Điều trị theo chỉ định bác sĩ:
Ngoài việc cải thiện táo bón bằng chế độ ăn và điều chỉnh tâm lý, lối sống, những trường hợp táo bón nặng hơn cần sự hỗ trợ của bác sĩ nên tuân thủ phương án điều trị để đạt hiệu quả tốt nhất.
5. Bố mẹ nên làm gì khi con bị táo bón?
Khi con bị táo bón, nhiều cha mẹ thường bối rối không biết nên xử lý thế nào để vừa an toàn, vừa giúp bé nhanh chóng thoải mái trở lại. Trên thực tế, việc chăm sóc đúng cách tại nhà kết hợp với điều chỉnh chế độ ăn uống, sinh hoạt có thể cải thiện nguyên nhân gây táo bón hiệu quả. Vậy bố mẹ nên làm gì khi con bị táo bón? Hãy cùng tìm hiểu những gợi ý hữu ích dưới đây:
Điều chỉnh chế độ ăn uống:
Trước hết, việc điều trị các bệnh lý liên quan đến hệ tiêu hóa thông qua chế độ ăn uống là yếu tố hàng đầu cần ưu tiên. Cha mẹ nên cân đối lại các loại thực phẩm trong thực đơn hằng ngày của con.
Với những em bé đang trong giai đoạn bú mẹ hoàn toàn, người mẹ chính là người cần điều chỉnh chế độ ăn của mình để đảm bảo đủ sữa và sữa giàu dưỡng chất. Lúc này, mẹ cũng lưu ý tăng cường rau xanh và bổ sung hoa quả tươi trong chế độ ăn. Đặc biệt, mẹ cũng nên bổ sung thêm lượng nước uống mỗi ngày.
Đối với trẻ đã bắt đầu ăn dặm hoặc ăn thô, cha mẹ nên chú ý đến tỷ lệ rau xanh, hoa quả tươi trong khẩu phần ăn. Đồng thời, cần quan tâm đến các thành phần dinh dưỡng có trong sữa công thức và bữa ăn dặm để có những điều chỉnh thích hợp.
Các kỹ thuật chăm sóc hỗ trợ:
Thực tế cho thấy hầu hết trẻ nhỏ đều không thích ăn rau và lười uống nước. Đây có thể được xem là một trong các nguyên nhân gây táo bón ở trẻ thường gặp. Do đó, các bậc cha mẹ hãy tìm cách chế biến sáng tạo để lồng ghép các loại thực phẩm này vào bữa ăn như: làm sinh tố, xay nấu cùng cháo hoặc tạo thành các hình dạng bắt mắt, hấp dẫn để kích thích trẻ ăn uống.
Về cách chăm sóc khi trẻ đang bị táo bón cũng rất đáng lưu ý. Cha mẹ có thể áp dụng một số động tác massage đơn giản để kích thích nhu động ruột Động tác cơ bản: xoa bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ từ 3-4 lần mỗi ngày, có thể trước giờ thường đi vệ sinh. Lưu ý, nên dùng lực của lòng bàn tay thay vì mu bàn tay sẽ giúp tác động lực vào thành bụng rõ rệt hơn nhưng không gây đau.
Ngoài ra, các môn như đạp xe cũng có thể hỗ trợ cải thiện nhu động ruột. Việc để trẻ vận động tự nhiên, chạy nhảy cũng được khuyến khích để tác động lực lên vùng bụng.
Tóm lại, việc hiểu nguyên nhân gây táo bón ở trẻ em là chìa khoá giúp cha mẹ bảo vệ hệ tiêu hóa non nớt của con. Chỉ cần một chút thay đổi nhỏ trong thực đơn hàng ngày và rèn luyện thói quen đi vệ sinh đúng giờ, bạn đã giúp bé khoẻ mạnh hơn.Đặc biệt, khi phát hiện trẻ có biểu hiện bất thường, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để được tư vấn và điều trị kịp thời.
