Chứng khó tiêu (Indigestion) là tình trạng khó chịu ở vùng bụng với các triệu chứng như đầy hơi, cảm giác nhanh no, buồn nôn, ợ nóng… Nó có thể do nhiều nguyên nhân từ lối sống, thói quen ăn uống không lành mạnh: ăn quá nhanh, ăn nhiều chất béo. Trong một số trường hợp, khó tiêu có thể là dấu hiệu của các bệnh lý khác như viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản, sỏi mật. Hãy cùng Morinaga tìm hiểu nguyên nhân, triệu chứng và cách cải thiện và phòng ngừa hiệu quả trong bài viết dưới đây!
1. Chứng khó tiêu là gì?
Chứng khó tiêu hay thường được mọi người gọi chung chung là đầy bụng, là thuật ngữ mô tả tình trạng cảm giác khó chịu ở vùng bụng trên, thường xảy ra sau khi ăn. Một số biểu hiện thường gặp có thể nhận thấy là:
- Có cảm giác đầy bụng, nhanh no, dù ăn ít
- Cơn đau nhẹ hoặc cảm giác nóng ở vùng trên rốn, vùng thượng vị hoặc sau xương ức.
- Thường xuyên ợ hơi, buồn nôn và thấy đầy bụng sau khi ăn.
- Đôi khi kèm theo ợ nóng, nhưng không phải lúc nào cũng vậy
Khó tiêu có thể xảy ra thoáng qua hoặc kéo dài nhiều tuần. Nếu không tìm ra nguyên nhân rõ ràng, bác sĩ thường gọi đó là chứng khó tiêu chức năng.
2. Ai dễ bị khó tiêu?
Chứng khó tiêu có thể xảy ra với bất kỳ ai, nhưng một số người có nguy cơ gặp phải tình trạng này cao hơn do các yếu tố liên quan đến lối sống, tâm lý và sức khỏe. Việc hiểu rõ các yếu tố này giúp chúng ta chủ động hơn trong việc phòng ngừa.
Những người dễ bị khó tiêu bao gồm:
- Người hay căng thẳng, lo âu: Khi căng thẳng, não gửi tín hiệu xuống đường tiêu hoá khiến ruột co bóp thất thường lúc nhanh lúc chậm gây đầy bụng, khó tiêu, chướng hơi. Bên cạnh đó, căng thẳng kéo dài làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột, giảm lợi khuẩn tăng hại khuẩn góp phần gây đầy hơi, tiêu hoá kém.
- Người có thói quen ăn uống thiếu khoa học: Ăn uống thiếu khoa học là một trong những nguyên nhân trực tiếp gây đầy bụng, khó tiêu. Ăn quá nhanh, ăn quá no trong một bữa, bỏ bữa và ăn bù, ăn nhiều thức ăn dầu mỡ, đường khiến dạ dày phải làm việc quá tải thất thường. Thói quen này làm rối loạn nhu động ruột, dịch tiêu hoá tiết không đủ khiến thức ăn tồn đọng lâu hơn. Lâu dần, hệ tiêu hoá trở nên nhạy cảm, dễ ậm ạch, đầy hơi ngay cả với những bữa ăn thông thường.
- Người sử dụng chất kích thích: Các chất kích thích như rượu bia dễ làm tình trạng đầy bụng, khó tiêu trở lên nghiêm trọng hơn. Rượu bia gây kích thích niêm mạc dạ dày, làm giảm khả năng co bóp và tiết men tiêu hoá.
- Người lạm dụng một số loại thuốc: Một số loại thuốc có thể làm tăng nguy cơ đầy bụng, khó tiêu do ảnh hưởng trực tiếp tới niêm mạc dạ dày hoặc nhu động ruột. Phổ biến nhất là thuốc giảm đau nhóm NSAID như ibuprofen dễ gây kích ứng dạ dày nếu sử dụng không đúng cách. Thuốc kháng sinh có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, gây rối loạn tiêu hoá. Thuốc sắt, canxi, thuốc chống trầm cảm hoặc một số thuốc huyết áp cũng có thể gây cảm giác nặng bụng khó tiêu ở những người nhạy cảm. Vì vậy, không nên tự ý dùng thuốc cũng như nên trao đổi với bác sĩ điều trị về các triệu chứng không mong muốn để được điều chỉnh phù hợp.
- Người có bệnh: Một số bệnh lý tiêu hoá và ngoài tiêu hoá có thể là nguyên nhân sâu xa gây đầy bụng, khó tiêu. Phổ biến nhất là viêm dạ dày, loét dạ dày-tá tràng làm dạ dày hoạt động kém hiệu quả và dễ đau tức khi đói hoặc sau ăn. Trào ngược dạ dày-thực quản cũng gây ợ nóng, đầy hơi và khó tiêu kéo dài. Ngoài ra, hội chứng ruột kích thích IBS, nhiễm khuẩn HP, bệnh túi mật, viêm tuỵ đều ảnh hưởng đến quá trình tiêu hoá thức ăn. Một số trường hợp hiếm hơn nhưng vẫn có thể gặp phải, khó tiêu liên quan đến bệnh tuyến giáp hoặc các bệnh thần kinh, tâm thần.
- Người thừa cân, béo phì hoặc phụ nữ mang thai: Người thừa cân, béo phì thường dễ đầy bụng khó tiêu do lượng mỡ tích tụ quanh bụng làm tăng áp lực lên dạ dày, khiến thức ăn chậm lưu thông và dễ trào ngược. Người béo phì thường liên quan đến chế độ ăn nhiều chất béo, nhiều đường, ít chất xơ cũng khiến hệ tiêu hoá hoạt động nặng nề hơn. Đối với phụ nữ mang thai, sự thay đổi hormon, tử cung lớn dần chèn ép lên dạ dày khiến nhu động tiêu hoá chậm lại gây cảm giác đầy hơi, ậm ạch.
3. Khi nào nên tìm kiếm sự hỗ trợ từ bác sĩ?
Khó tiêu đôi khi chỉ là vấn đề tạm thời, nhưng cũng có thể là dấu hiệu của những tình trạng nghiêm trọng hơn. Bạn nên chủ động tìm tới bác sĩ nếu khó tiêu kéo dài trên 2 tuần hoặc có một hoặc nhiều triệu chứng sau:
- Đau lan lên ngực, cổ hoặc cánh tay
- Nuốt nghẹn, khó nuốt, đau khi nuốt
- Nôn nhiều, nôn ra máu
- Đau bụng kéo dài hoặc dữ dội
- Đầy hơi, chướng bụng kéo dài, có thể kèm sốt
- Giảm cân không chủ đích
- Vàng mắt hoặc vàng da
- Đại tiện phân đen
4. Cải thiện chứng khó tiêu như thế nào?
Để cải thiện chứng khó tiêu hiệu quả, cần xác định đúng nguyên nhân và áp dụng phương pháp phù hợp. Tùy từng trường hợp, bác sĩ sẽ có những chỉ định thích hợp. Một số hướng có thể như sau:
Điều trị theo nguyên nhân
Bất kể vấn đề sức khỏe nào khi biết nguyên nhân thì đều tuân theo “quy tắc điều trị ngược dòng” nghĩa là giải quyết tận gốc vấn đề. Ví dụ bạn được bác sĩ xác định là khó tiêu do nhiễm khuẩn HP thì bạn sẽ được bác sĩ kê thuốc diệt khuẩn.
Nếu các triệu chứng khó tiêu của bạn là tác dụng không mong muốn của một loại thuốc nào đó bạn đang dùng gây ra thì bác sĩ sẽ đề xuất thay đổi loại thuốc khác cho bạn.
Điều trị hỗ trợ
Bên cạnh việc tuân thủ theo thuốc của bác sĩ nếu có thì bác sĩ có thể đề xuất các thuốc hỗ trợ (men tiêu hoá, men vi sinh,…), các liệu pháp sức khỏe tâm thần giúp bạn giảm căng thẳng như thiền, các bài tập thư giãn hoặc tư vấn tâm lý trong những trường hợp cần thiết.
Chế độ ăn
Để cải thiện chứng khó tiêu bằng chế độ ăn, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng sau:
- Ăn uống đúng cách: Chia nhỏ bữa ăn thay vì 2-3 bữa lớn, nên ăn 4-6 bữa để giảm áp lực cho dạ dày. Bên cạnh đó, ăn chậm nhai kỹ giúp thức ăn tiêu hoá dễ hơn và giảm khí gây chướng bụng. Ngoài ra, tránh ăn quá no làm dạ dày căng gây ợ, khó tiêu, trào ngược.
- Lựa chọn thực phẩm dễ tiêu bao gồm:
- Tinh bột: cơm, bánh mỳ, khoai tây, khoai lang,…
- Protein dễ tiêu hoá: cá, trứng, đậu phụ, thịt gà, thịt nạc
- Rau củ nấu chín mềm: cà rốt, bí đỏ, bí xanh, cải bó xôi, hạn chế rau sống nhiều xơ cứng
- Trái cây: chuối chín, táo, lê, dưa hấu…
- Hạn chế thực phẩm gây khó tiêu:
- Thức ăn chiên rán, nhiều chất béo
- Gia vị cay nóng có thể kích thích dạ dày
- Đồ uống kích thích, caffeine, rượu bia gây đầy hơi, trào ngược
- Xây dựng thói quen hỗ trợ tiêu hoá:
- Uống đủ nước: 1,5-2 lít/ngày, không nên uống quá nhiều ngay sau ăn
- Không nằm ngay sau ăn
- Hoạt động nhẹ sau ăn giúp thức ăn di chuyển và tiêu hoá tốt hơn: dọn dẹp, đi bộ
- Có thể bổ sung men vi sinh, lợi khuẩn thực phẩm như sữa chua, sữa chua uống, kombucha, trà thảo mộc…
Để phù hợp nhất với cá nhân mỗi người, điều quan trọng là bạn nên trao đổi đầy đủ và cởi mở với bác sĩ điều trị để cùng họ xác định đúng nguyên nhân và lên phương án điều trị tổng thể, giúp cải thiện triệu chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Chứng khó tiêu ảnh hưởng không nhỏ đến sinh hoạt và tâm trạng. Hiểu rõ nguyên nhân, từ thói quen ăn uống đến căng thẳng, là bước đầu tiên để cải thiện. Morinaga hy vọng bài viết đã cung cấp thông tin hữu ích giúp bạn nhận biết các dấu hiệu. Hãy lắng nghe cơ thể và chủ động thăm khám bác sĩ nếu chứng khó tiêu kéo dài hoặc nghiêm trọng, để giữ gìn một hệ tiêu hóa luôn khỏe mạnh.
